Giữa hàng nghìn phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính, những y, bác sĩ pháp y ở Hà Tĩnh lặng lẽ thu nhận từng mẫu sinh phẩm, góp phần tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống. Mỗi mẫu ADN là một hy vọng, mỗi cuộc giám định là hành trình tri ân bằng khoa học.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, trên những hàng bia trắng ở các nghĩa trang liệt sĩ vẫn còn hàng nghìn dòng chữ “Liệt sĩ chưa xác định được danh tính”. Sau mỗi cuộc khai quật, phía sau những bộ quần áo bảo hộ lấm bụi đất là những y, bác sĩ pháp y đang lặng lẽ thu nhận từng mẫu sinh phẩm với hy vọng trả lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống. Đó là công việc không có ánh hào quang, chỉ có sự chính xác tuyệt đối của khoa học, lòng biết ơn và trách nhiệm đối với lịch sử.
Hàng chục năm qua hành trình tìm kiếm người thân của nhiều gia đình vẫn chưa khép lại. Có những người mẹ đi hết cuộc đời vẫn không biết con mình yên nghỉ nơi đâu; có những người con nay tóc đã bạc vẫn chỉ mong một lần được thắp nén nhang đúng phần mộ của cha…
Lặng thầm giữa những phần mộ chưa biết tên
5 giờ sáng, Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh) còn chìm trong màn sương mỏng. Hàng nghìn ngôi mộ nối dài thành những dãy thẳng tắp, xen giữa những tấm bia đã khắc tên là không ít phần mộ chỉ mang dòng chữ ngắn ngủi “Liệt sĩ chưa xác định được danh tính”.
Giữa không gian tĩnh lặng, tiếng xẻng chạm nhẹ xuống lòng đất vang lên đều đặn. Không phải một cuộc khai quật khảo cổ, cũng không phải một công trình xây dựng. Đó là hành trình đi tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Trong bộ quần áo blouse trắng phủ thêm lớp đồ bảo hộ, bác sĩ Đặng Hải và bác sĩ Võ Tiến Bằng, công tác tại Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa Hà Tĩnh, gần như không trao đổi nhiều với nhau. Những cái gật đầu, những ánh mắt hiểu ý cùng những động tác thuần thục đã thay cho lời nói.
Từng lớp đất được bóc lên chậm rãi. Mỗi mảnh xương, mỗi chiếc răng còn sót lại đều được nâng niu bằng cả hai bàn tay. Ở nơi này, mọi thao tác đều phải thật chậm. Chậm để bảo đảm yêu cầu nghiêm ngặt của chuyên môn và cũng chậm bởi sự thành kính dành cho những người lính đã nằm lại dưới lòng đất suốt hơn nửa thế kỷ.
Giữa cái nắng trưa tháng Bảy bỏng rát, mồ hôi thấm ướt lưng áo bảo hộ, nhưng không ai vội vàng. Với những người làm công tác pháp y, chỉ một sai sót rất nhỏ cũng có thể khiến mẫu sinh phẩm không còn đủ điều kiện giám định ADN, đồng nghĩa với việc thêm một gia đình phải tiếp tục chờ đợi.
Chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm, thời gian cũng lấy đi rất nhiều dấu vết, có những bộ hài cốt chỉ còn vài mảnh xương nhỏ, có những phần mộ chịu tác động của mưa nắng, độ ẩm và điều kiện thổ nhưỡng suốt hàng chục năm khiến việc tách chiết ADN trở nên vô cùng khó khăn. Bởi vậy, mỗi khi tìm được một chiếc răng còn nguyên vẹn hay một đoạn xương đủ tiêu chuẩn lấy mẫu, niềm hy vọng lại được nhen lên.